Inleiding tot Bijna-Doodervaringen (BDE)
Bijna-Doodervaringen (BDE) zijn bijzondere fenomenen die optreden wanneer mensen op de grens van leven en dood verkeren. Ze hebben vaak diepe spirituele en psychologische effecten. Veel mensen beschrijven uittreding uit het lichaam, een reis door een tunnel en ontmoetingen met lichtvormen of entiteiten. Wil je meer weten? Dit artikel, getiteld ‘Top Tien Wetenschappelijke Boeken en Documentaires over Bijna-Doodervaringen’, biedt zowel persoonlijke verhalen als wetenschappelijke inzichten. Zo krijg je een beter beeld van deze indrukwekkende ervaringen.
De interesse in BDE’s beperkt zich niet alleen tot degenen die ze zelf hebben meegemaakt, maar breidt zich bovendien uit naar wetenschappers, medici en spirituele zoekers. Zo hebben de verhalen van personen zoals Pim van Lommel, een prominente onderzoeker, bijgedragen aan een bredere publieke bewustwording en beter begrip van deze mystieke ervaringen. Daarnaast probeert wetenschappelijk onderzoek de aard van bewustzijn te ontrafelen en te verklaren wat er precies gebeurt tijdens het stervensproces.
Documentaires en boeken over BDE’s bieden niet alleen persoonlijke verhalen en getuigenissen, maar ook de wetenschappelijke perspectieven die helpen bij het kaderen van deze ervaringen binnen onze huidige kennis van leven en dood. Het doel van deze literatuur en media is om licht te werpen op de ervaringen die vaak beschreven worden als transformatief en diepe emotionele en spirituele inzichten bieden.
Integratie van BDE’s in het dagelijks leven na de ervaring is een belangrijk aspect voor overlevers, aangezien deze ervaringen hun levensvisie en waarden kunnen beïnvloeden. De uitdaging ligt in het verwerken en integreren van deze intense ervaringen op een manier die helend en verrijkend is.
In dit artikel verkennen we de vele facetten van BDE’s, van persoonlijke verhalen tot wetenschappelijke inzichten, en bespreken we hoe deze ervaringen onze visie op leven en dood kunnen veranderen.
Documentaires over Bijna-Doodervaringen
Rol van Netflix in Populaire Cultuur
Netflix heeft een aanzienlijke impact op de moderne populaire cultuur. Dit komt doordat het platform een wereldwijd bereik heeft en een divers aanbod biedt van films, series en documentaires. Hierdoor is de manier waarop mensen entertainment consumeren en bespreken ingrijpend veranderd. Bovendien draagt Netflix niet alleen bij aan een breed scala aan content, maar bevordert het ook inclusiviteit en diversiteit in de media. Met originele producties die verschillende verhalen en perspectieven belichten, speelt Netflix daarnaast een belangrijke rol in het stimuleren van open discussies over maatschappelijke kwesties. Tot slot draagt het platform bij aan het bevorderen van culturele uitwisseling.
‘Surviving Death’
Netflix-documentaires zoals ‘Surviving Death’ hebben een aanzienlijke impact gehad op de bekendheid van bijna-doodervaringen (BDE’s). Dit komt doordat de serie gedetailleerde verhalen en wetenschappelijke analyses presenteert, waardoor kijkers een diepgaand inzicht krijgen in dit fenomeen. Daarnaast belicht de documentaire persoonlijke getuigenissen die centraal staan in BDE-ervaringen. Hierdoor kunnen kijkers empathie en begrip ontwikkelen voor de complexiteit van deze ervaringen.
Bovendien draagt ‘Surviving Death’ bij aan het vergroten van het bewustzijn rondom BDE’s door het onderwerp toegankelijk te maken voor een breed publiek. Verder moedigt de serie open gesprekken aan over dit intrigerende fenomeen en stimuleert het een kritische benadering van de aard van bewustzijn en de dood. Tot slot bevordert ‘Surviving Death’ een breder begrip van BDE’s binnen de samenleving door het normaliseren van gesprekken en het stimuleren van discussie en onderzoek.
Top 10 Documentaires over BDE
- Eindeloos Bewustzijn– YouTube DocumentaireDocumentaire 86 minuten © EMS FILMS Een filmische verkenning naar hoe bijna-dood ervaringen het leven van gewone mensen transformeren en hoe deze ervaring onze alledaagse opvattingen over leven en dood verandert. Het boek Eindeloos Bewustzijn van cardioloog Pim van Lommel veranderde voor veel mensen het inzicht over het leven op een radicale wijze. Het boek is het resultaat van twintig jaar wetenschappelijk onderzoek naar ervaringen van mensen met een zogenaamde bijna-dood ervaring (of BDE).Regisseur Mark Verkerk (Buddha’s Lost Children, De Nieuwe Wildernis) liet zich door dit boek, voor deze documentaire inspireren door een stelling van Van Lommel: “Als je ervan uitgaat dat de wetenschap materialistisch is, schakel je per definitie bewustzijn uit. Want bewustzijn is niet te meten. Ik kan nooit wetenschappelijk bewijzen dat iemand verliefd is of een schilderij heel mooi vindt. En toch is het de meest grote realiteit die een mens heeft. Dus stel ik dat je een ander soort wetenschap moet hebben die ook subjectieve elementen toelaat. Wetenschap is voor mij vragen stellen met een open geest.”
- Surviving Death– Netflix Documentaire: De serie combineert ervaringsverhalen over contact met overledenen met inzichten uit een misschien onverwachte hoek, namelijk de wetenschap. Hoewel je wellicht zou denken dat de wetenschap zich afkeert van alles wat niet meetbaar is, blijkt dat er door de eeuwen heen altijd wetenschappers zijn geweest die dit fascinerende fenomeen wilden begrijpen. Zo vertelt een onderzoeker van de Universiteit van Virginia dat de afdeling Perceptiestudies al bijna vijftig jaar onderzoek doet naar fenomenen zoals bijna-doodervaringen, reïncarnatie en mediumschap. Hiermee wordt onderzocht of er een mogelijkheid bestaat dat ‘iets’ van de mens na de fysieke dood kan voortbestaan. Daarnaast verdiept ook het Franse ‘Institut Métaphysique’ zich al geruime tijd in paranormale verschijnselen. Bovendien wijzen sommige van hun onderzoeksresultaten op zaken die het verstand ver te boven gaan.
- Amerikaanse neurochirurg Eben Alexander vertelt over zijn bijna-doodervaring– YouTube VideoIn Schepper & Co aan Tafel ontvangt Jacobine Geel de Amerikaanse neurochirurg Eben Alexander. Hij kreeg een zeldzame vorm van hersenvliesontsteking en raakte 7 dagen in coma. Na zijn ontwaken weet hij het zeker: er is meer na de dood. In zijn boek ‘Na dit leven’ beschrijft Eben Alexander zijn ervaringen tijdens zijn bijna-dood-ervaring. Hij zweeft in een onwereldse omgeving, met oogverblindende landschap met schitterende kleuren. En hij ervaart de plek waar zielen en God samen komen.
- Straight to Heaven : A Message from the Angels (Near-Death Experience)– YouTube VideoLorna Byrne deelt het verhaal van haar bijna-doodervaring; zij stierf bijna tijdens een operatie om haar spijsverteringskanaal te herstellen, veroorzaakt door jarenlange ondervoeding in haar jeugd. Tijdens haar ontmoeting aan de Andere Kant werd ze begroet door Engelen, ontmoette ze haar geliefde Vader, en ontdekte dat onze dierbaren voortleven na de dood van hun lichamen. Lorna deelt hoe de Ervaring haar leven heeft getransformeerd en hoe haar relatie met Engelen door de jaren heen is gegroeid
- Et si la mort n’existait pas?– Nederlands Ondertitelde YouTube VideoNederlands ondertitelde uitgebreide documentaire over het verschijnsel ‘na de dood ervaringen’.
- Interview met Barbara Vercruysse– Youtube Video (Ponto3.orgEen interview met Barbara Vercruysse naar aanleiding van een BDE ervaring.
- Anita Moorjani’s Near Death Experience – Dying to live– Youtube VideoIANDS videos Anita Moorjani’s bijna-doodervaring gaf haar een blik op het hiernamaals, wat leidde tot een nieuw begrip van het leven. Door te sterven leerde ze hoe te leven. Anita deelt haar ervaring met wijsheid en humor terwijl ze anderen inspireert om het leven ten volle te omarmen.
- Death Brings Context to Life | Dr. Mary Neal | TEDxJacksonHole – Youtube VideoHet verhaal van Dr. Mary Neal, een ervaren wervelkolomchirurg, wiens bijna-doodervaring (BDE) veel mensen heeft geraakt. Ze vertelt over een incident op een Zuid-Amerikaanse rivier waar ze tijdens het kajakken onder water kwam te zitten en naar eigen zeggen de hemel heeft bezocht.
- The Near-Death Experience of Jeff Olsen– Youtube VideoJeff Olsen vertelt over zijn Bijna-Doodervaring (BDE) en waarom het zijn kijk op leven en dood veranderd heeft.
- Who We Are– Youtube DocumentaireMet Anita Moorjani, Eben Alexander, Marjorie Woollacott, Dean Radin, Rupert Sheldrake, Bruce Lipton en John Butler. Wie zijn wij? Wat is bewustzijn? Waar komt het vandaan? In hoeverre zijn we meer dan ons fysieke lichaam, onze gedachten en onze emoties? We hebben neurowetenschappers, mediteerders, overlevenden van bijna-doodervaringen en diverse PhD-wetenschappers geïnterviewd om antwoorden te vinden en te onderzoeken wat onze relatie is met het universum en wie we werkelijk zijn, wat onze essentie is.
Boeken over Bijna-Doodervaringen
Het fenomeen van Bijna-Doodervaringen (BDE) heeft geleid tot de publicatie van een breed assortiment aan boeken, die zowel persoonlijke getuigenissen als wetenschappelijke analyses omvatten. Deze werken stellen mensen in staat om de ervaringen van anderen te onderzoeken en bieden een kijk op hoe deze ervaringen geïnterpreteerd worden door de wetenschap. De literatuur die beschikbaar is over BDE’s levert een veelzijdig perspectief op dit complexe en intrigerende verschijnsel. De integratie van persoonlijke verhalen met wetenschappelijke bevindingen draagt bij aan een beter begrip van de invloeden van BDE’s op individuen.
De boeken over dit onderwerp zijn bijzonder waardevol, omdat ze zowel leken als professionals aanspreken. Ze bieden namelijk inzichten in de emotionele, neurologische, psychologische en culturele aspecten die een rol spelen bij BDE’s. Bovendien helpt deze literatuur ons om ons begrip van menselijk bewustzijn te verdiepen. Daarnaast draagt het bij aan het gesprek over de mogelijkheden van wat er zou kunnen gebeuren na de dood.
Top 10 Wetenschappelijke Boeken over BDE
- Eindeloos Bewustzijn. Pim van Lommel
In 2007 kwam het boek ‘Eindeloos Bewustzijn’ uit, geschreven door cardioloog Pim van Lommel. Dit boek gaat over zijn research naar bijna-dood ervaringen. Sinds de publicatie is het onderwerp echt op de kaart gezet. Volgens het boek zijn deze ervaringen echt en niet zomaar te herleiden tot fantasie, psychoses of een gebrek aan zuurstof; ze hebben een blijvende impact op mensen.
Van Lommel beschrijft hoe het mogelijk is dat iemand die klinisch dood is toch een intense ervaring kan hebben. Hierbij maakt hij gebruik van verhalen van mensen die zelf een bijna-doodervaring hebben meegemaakt. Bovendien heeft hij met velen van hen persoonlijk gesproken. Daarnaast stelt hij dat de gangbare, materialistische kijk van veel artsen, filosofen en psychologen op de connectie tussen het brein en bewustzijn te beperkt is om dit fenomeen goed te begrijpen. Verder ziet hij redenen om aan te nemen dat bewustzijn niet per se een gevolg is van hersenactiviteit en dat het mogelijk ook los van ons lichaam kan bestaan.
Zijn wetenschappelijke benadering heeft heel wat reacties opgeroepen, zowel bij medische professionals als bij mensen die zelf een bijna-dood ervaring hebben gehad.
- Daarna. Bruce Greyson
Dr. Bruce Greyson is een emeritus hoogleraar Psychiatrie en Neurologische Gedragswetenschappen aan de University of Virginia School of Medicine. Bovendien heeft hij bijgedragen aan de oprichting van de International Association for Near-Death Studies. Daarnaast is hij redacteur van het Journal of Near-Death Studies, het enige wetenschappelijke tijdschrift dat zich specifiek richt op bijna-doodervaringen.
Hoewel Greyson zelf geen religieuze overtuigingen heeft, benadert hij nabij-de-doodervaringen vanuit een wetenschappelijk standpunt. Hierbij gebruikt hij patiëntenverhalen om te onderzoeken hoe het stervensproces wetenschappelijk verklaard kan worden. Bovendien suggereert hij dat de dood mogelijk een overgang is naar een andere bewustzijnsvorm, in plaats van een absoluut einde. Daarnaast biedt zijn werk een perspectief dat de angst voor de dood kan omzetten in een realistische benadering van wat wellicht een nieuwe fase in het leven is.
- Van en naar het Licht. Drs. Titus Rivas en Anny Dirven
Dit boek gaat onder andere over de onderwerpen bijna-doodervaringen (BDE), uittredingen (of ook BLE i.e. Buiten-Lichamelijke Ervaringen), reïncarnatie, pre-existentie en sterfbedvisioenen. Het geeft ook een verhandeling over de wetenschappelijke aspecten van bijna-doodervaringen.
- Bijna Dood Ervaringen en de zoektocht naar het Licht. Bob Coppes
In dit boek uit 2006 wordt op uitgebreide wijze de stand van het wetenschappelijk onderzoek naar bijna-doodervaringen (BDE’s) weergegeven. Hieruit blijkt dat deze ervaringen daadwerkelijk bestaan en dat een onafhankelijk bewustzijn buiten ons lichaam mogelijk lijkt te zijn. Er wordt zowel ingegaan op positieve als negatieve BDE’s, en de ervaringen geven inzicht in wat er gebeurt tijdens de eerste momenten na onze dood. Mensen die een BDE hebben meegemaakt, lijken antwoord te krijgen op diepgaande vragen zoals het doel van hun verblijf op aarde. Bovendien bevatten deze ervaringen vaak boodschappen over wat we met ons leven zouden moeten doen en welke keuzes juist vermeden moeten worden.
Naast het persoonlijke aspect van BDE’s begeeft het boek zich ook op het vlak van religies. Religies proberen vaak antwoorden te geven op spirituele vragen en claimen daarbij regelmatig een monopolie op de waarheid. Voor vijf grote religies wordt onderzocht of deze claims terecht zijn. Hierbij worden de essenties van deze religies besproken, evenals de parallellen met BDE’s. Tegelijkertijd komt aan bod waar religies mogelijk tekortschieten of op een dwaalspoor zitten. De conclusie is dat de bijna-doodervaring een veel breder perspectief biedt dan elk van de religies afzonderlijk. Opmerkelijk is dat het deel over BDE’s slechts ongeveer 70 van de 446 pagina’s van het boek beslaat.
- Op de drempel van de dood: Waar gebeurde bijna-dood ervaringen. Jean Ritchie
De dood is het grootste en laatste mysterie van het leven. Iedereen heeft weleens nagedacht over hoe het zou zijn om te sterven. Hierbij komen vragen naar voren over de sensaties, mogelijke beelden of het fenomeen van een helder licht dat men zegt te zien, en of er misschien een overleden dierbare is die je tegemoet komt. Daarnaast vraag je je wellicht af of je bewust bent van wat er plaatsvindt en of je je daadwerkelijk kalm en vredevol voelt.
De verhalen van individuen die ‘bijna dood’ zijn geweest, worden tegenwoordig steeds vaker gehoord. Dit komt mede doordat medische vooruitgangen ervoor zorgen dat meer mensen zo’n ervaring overleven. Dit boek, samengesteld door wetenschapper Jean Ritchie, biedt bovendien een uitgebreide verzameling getuigenissen over bijna-doodervaringen. Verder benadert zij deze boeiende verhalen met diep respect en richt ze zich op zowel de overeenkomsten als de verschillen tussen de diverse perspectieven. Tot slot blijkt uit deze verhalen dat er verrassende gelijkenissen bestaan tussen de verschillende ervaringen.
- Leven na dit leven. Dr. Raymond A. Moody jr.
Het boek is gebaseerd op systematisch onderzoek naar bijna-doodervaringen (BDE’s) door de Amerikaanse psychiater Raymond A. Moody jr. en werd voor het eerst gepubliceerd in 1975 en in 1977 vertaald naar het Nederlands. Moody gaf het verschijnsel de naam ‘Near Death Experiences (NDE’s)’ of in het Nederlands ‘bijna-doodervaringen (BDE’s)’. Zijn boek was niet het eerste werk over het onderwerp, maar het werd wereldwijd een bestseller en zorgde voor veel opschudding. Het was het eerste standaardwerk over bijna-doodervaringen. Moody heeft meerdere boeken geschreven over dit onderwerp.
- Is er leven na de dood? Jean-Jacques Charbonier
Gebaseerd op zijn ervaringen als arts is Jean-Jacques Charbonier er in de loop der jaren van overtuigd geraakt dat het leven niet eindigt bij de dood. In de loop der jaren heeft hij het geloof ontwikkeld dat het leven doorgaat in een andere dimensie, die mogelijk deels waarneembaar is voor ons.
- Levensvreugde na BDE’s. Penny Sartori
(The Wisdom of Near-Death Experiences)
Dr. Penny Sartori zet vraagtekens bij onze ideeën over de effecten van bijna-doodervaringen op basis van haar uitgebreide onderzoek en jarenlange ervaring als verpleegkundige op een intensive care afdeling. Ze benadrukt dat BDE’s ons diep inzicht kunnen verschaffen in de manier waarop we leven, en ons kunnen stimuleren om een rijker en zinvoller bestaan te leiden. Haar bevindingen zijn gebaseerd op casestudies, anekdotisch bewijs en gedocumenteerd onderzoek.
- Over de dood en het leven daarna. Elisabeth Kübler-Ross
Gedurende vele uren bij stervenden verzamelde Elisabeth Kübler-Ross, een vooraanstaande autoriteit op het gebied van sterven en dood, waardevolle observaties en documentaties van hun gedragingen en uitspraken. Op basis hiervan concludeerde zij dat ervaringen van het zien van overleden personen door mensen die dicht bij de dood stonden, niet simpelweg als hallucinaties konden worden bestempeld. Zo bleek bijvoorbeeld dat klinisch dode blinden rapporteerden dat zij konden zien tijdens uittredingen uit hun lichaam. Bovendien zagen kinderen, die hun haar hadden verloren door chemotherapie, zichzelf met haar tijdens hun buitenlichamelijke ervaringen.
Op basis van deze waarnemingen bij stervenden en bij personen die klinisch dood waren geweest maar weer tot leven kwamen, baseerde Kübler-Ross haar onderzoek naar het leven na de dood. Uit dit onderzoek concludeerde zij dat de dood niet het einde is, maar juist een overgang vormt naar een nieuwe staat van bewustzijn. In deze staat blijft men volgens haar niet alleen voelen, zien, horen, begrijpen en lachen, maar zijn er ook mogelijkheden voor groei van zowel de ziel als de geest.
Als gerespecteerd medicus, psychiater en thanatoloog verwierf Kübler-Ross (1926-2004) internationale bekendheid door haar werk met kinderen en aidspatiënten. Daarbij was ze een pionier in de hospicebeweging in de Verenigde Staten. Haar invloedrijke boeken zijn in meer dan twintig talen vertaald.
- Het geschenk van bijna-doodervaringen. Dennis, Sheila & Matthew Linn
Het is niet noodzakelijk om te sterven om wonderen te ervaren. In dit boek wordt uitgelegd hoe wij inzicht kunnen krijgen in het ervaren van wonderen, zelfs zonder zelf een bijna-doodervaring (BDE) te hebben meegemaakt. Daarbij wordt specifiek ingegaan op de transformatieve effecten van BDE’s. Zo rapporteren mensen na een dergelijke ervaring vaak diepe gevoelens van eenheid, geluk en onvoorwaardelijke liefde.
Dit boek biedt zowel een introductie als documentatie van de fenomenen die optreden tijdens een bijna-doodervaring (BDE). Daarnaast bespreken de auteurs de lessen die hieruit kunnen worden getrokken en hoe deze inzichten praktisch toepasbaar zijn in ons dagelijks leven. Het concept van het ‘levensoverzicht’, dat vaak door BDE’ers wordt ervaren, is door de auteurs vertaald naar een praktisch hulpmiddel. Hiermee kan men de levenshouding en interacties aanpassen en conflictbeheersing verbeteren. Daarnaast helpt het bij het verkrijgen van een dieper begrip van het doel van ons leven.
Met bijdragen vanuit medische, psychologische en wetenschappelijke hoeken biedt het boek een sterke onderbouwing voor de gepresenteerde ideeën. Bovendien is het geschreven in een toegankelijke stijl met korte en duidelijke hoofdstukken. Hierdoor is “Het geschenk van bijna-doodervaringen” niet alleen geschikt voor leken, maar bevat het ook voldoende gedetailleerde bronnen voor degenen die meer verdieping in het onderwerp zoeken.

Top 10 boeken over BDE met persoonlijke verhalen en getuigenissen
- Na dit leven. Neurochirurg Eben Alexander
(Proof of Heaven)
Het boek “Na dit leven” van Eben Alexander vertelt het opmerkelijke verhaal van een oorspronkelijk sceptische neurochirurg die een bijna-doodervaring doormaakte. Na te hebben geleden aan een zeldzame vorm van hersenvliesontsteking, was hij zeven dagen lang hersendood, totdat hij onverwacht uit zijn diepe coma ontwaakte. Tijdens deze periode heeft hij herinneringen opgedaan die zijn overtuigingen over het leven na de dood voorgoed hebben veranderd. Hij is ervan overtuigd geraakt dat er leven is na de dood. Dit fascinerende boek kwam binnen op de eerste plaats van de New York Times-bestsellerlijst in Amerika en biedt een diepgaand inzicht in zijn ongelooflijke ervaring.
- Ik moest doodgaan om mijzelf te genezen. Anita Moorjani
(Dying to be me)
In dit indrukwekkende boek beschrijft Anita Moorjani hoe haar lichaam het jarenlange gevecht tegen kanker langzaam aan het verliezen was. Terwijl haar organen één voor één stoppen en ze in een coma raakt, ervaart Anita een buitengewone bijna-doodervaring. Tijdens deze ervaring doorziet ze haar leven en de negatieve patronen die hebben bijgedragen aan haar ziekte met volledige helderheid. Vervolgens ontwaakt ze onverwacht uit haar coma, waarna blijkt dat de kanker volledig uit haar lichaam is verdwenen. Het boek gaat verder in op haar inzichten en ervaringen, waarbij thema’s zoals ziekte, negatieve gedachten, gezondheid, liefde en genezing centraal staan.
- Terugkeer uit de dood. Dr. George G. Ritchie
(Return from Tomorrow)
George Ritchie, een psychiater, deelt in dit boek zijn persoonlijke ervaringen na een periode van klinische dood. Destijds, in 1943, werd Ritchie, toen nog soldaat, ten onrechte doodverklaard als gevolg van een ernstige longontsteking. Tijdens de tijd dat hij dood werd gewaand, beleefde hij bijzondere momenten die hij later als transformatief voor zijn leven zou beschrijven. Deze ervaringen heeft hij vervolgens gedetailleerd vastgelegd in zijn boek.
- Mijn dood, mijn mooiste belevenis. Guy Vander Linden
De auteur vertelt in dit boek over een bijna-doodervaring die hij op 1 mei 1990 meemaakte, nadat hij met zijn fiets een ongeluk kreeg en voor dood bleef liggen. Vervolgens komt hij in de reanimatiekamer van het ziekenhuis weer bij. Hij beschrijft hoe hij terugkeerde uit een wereld van licht, een eeuwigheid zonder dimensie. Daarnaast legt hij uit hoe deze ervaring zijn beleving veranderde en hoe dit zijn kijk op het leven en zijn relaties met anderen heeft beïnvloed. Hoewel zijn ervaring vaak op scepsis en onbegrip stuit, benadrukt hij toch de waarde van het volledig genieten van elk moment, met het besef van een andere dimensie.
- De tweede helft. Hoe een bijna-dood Ervaring levens verandert. Ditta op den Dries.
Hoe ziet het leven eruit na het meemaken van een bijna-doodervaring (BDE)? Dit boek onderzoekt of mensen na een BDE daadwerkelijk veranderen en hoe zij opnieuw aansluiting weten te vinden met het dagelijks leven. Op basis van uitgebreide gesprekken met acht personen die een BDE hebben ervaren, worden hun verhalen en inzichten gedetailleerd beschreven. Bovendien bleek het delen van hun ervaringen voor hen een intense herbeleving te zijn. Toch benadrukken zij het belang van openheid en begrip rondom het fenomeen van de BDE.
- Geraakt door Hem. Henneke Dijkstra
De schrijfster deelt in dit boek haar persoonlijke verhaal, dat begint bij haar jeugdjaren en uiteindelijk leidt tot het verwerken van het verlies van haar oudste zoon Edwin, die in 1999 omkwam bij een verkeersongeval. Daarbij vertelt ze dat ze als dertienjarige een nabij-de-doodervaring had, een onderwerp waarover ze lange tijd zweeg. Later bleek deze ervaring haar de kracht te hebben gegeven om het overlijden van haar zoon te verwerken. Bovendien beschrijft ze hoe het overlijden van haar moeder, toen ze elf jaar oud was, en de komst van een stiefmoeder een jaar later een blijvende impact op haar leven hadden. Ook de levendige dromen die ze ervoer, speelden een belangrijke rol in haar ontwikkeling. Hoewel deze diepgaande ervaringen oorspronkelijk iets waren wat zij voor zichzelf wilde houden, heeft ze nu besloten ze te delen met als doel ‘het hemelse licht’ verder te verspreiden.
- Bijna dood. Anja Opdebeeck
Leven met bijna-doodervaringen
Anja Opdebeeck beschrijft in dit boek hoe het is om te leven met bijna-doodervaringen. Daarbij worden de getuigenissen van mensen met dergelijke ervaringen uitgebreid besproken. Deze verhalen tonen opvallend veel gelijkenissen, zoals een licht dat helderder schijnt dan de zon, het reizen door een tunnel naar een andere dimensie buiten onze bekende tijd en ruimte, en gevoelens van eenheid, liefde, vrede en vreugde. Bovendien lijken deze momenten, waarin de grens tussen leven en dood wordt overschreden, zo impactvol te zijn dat ze het leven van deze mensen ingrijpend en blijvend veranderen. Daarnaast brengen deze bijna-doodervaringen hen dicht bij het grote mysterie van de dood. Het boek biedt niet alleen inzicht in deze diepgaande ervaringen, maar draagt ook bij aan ons begrip van wat het betekent om mens te zijn.
- Heimwee. Gerjo van der Horst
Bijna-doodervaringen worden beschreven als een universeel fenomeen, maar mensen die een BDE hebben meegemaakt stuiten vaak op ongeloof. In haar boek deelt Gerjo van der Horst haar persoonlijke ervaringen en inzichten. Daarnaast koppelt zij de BDE aan verschillende aspecten van het leven, geloofsovertuigingen en persoonlijke reflecties, waardoor het onderwerp vanuit meerdere perspectieven wordt belicht.
- De jongen die in de hemel was. Todd Burpo, Lynn Vincent
(Heaven is for Real)
Burpo beschrijft het verhaal van de bijna-doodervaring van zijn drie-jaar oude zoontje Colton.
- Het kan ons allemaal gebeuren. Catja de Rijk
Catja de Rijk beschrijft in dit boek haar ervaring met een hartstilstand en de daaropvolgende bijna-doodervaring (BDE). Ze legt uit hoe deze ingrijpende gebeurtenis haar leven op een positieve manier heeft veranderd en verrijkt. Daarbij benadrukt ze dat ze niet alleen een versterkte hooggevoeligheid heeft ontwikkeld, maar ook een spirituele gave. Bovendien helpt zij anderen om te leven in de onvoorwaardelijke liefde die zij tijdens haar BDE heeft ervaren. Catja beschouwt haar BDE als het mooiste cadeau dat zij ooit heeft mogen ontvangen.

Top 10 populaire boeken over bijna-doodervaringen
- ‘Het Geheim van Elysion’. 45 jaar studie naar NABIJ-DE-DOOD ERVARINGEN.
(o.a.) Pim van Lommel, Eben Alexander, Bruce Greyson
In het boek ‘Het geheim van Elysion’ delen zo’n dertig schrijvers uit verschillende landen hun inzichten. Ze komen uit onder andere België, Engeland, de Verenigde Staten, Duitsland en Nederland. Het boek gaat in op de connectie tussen onze hersenen en ons bewustzijn. Ook onderzoekt het de relatie tussen leven en dood, en tussen hemel en aarde. Onder de auteurs bevinden zich bekende experts zoals Bruce Greyson, Eben Alexander en Peter Fenwick. Vanuit België leveren Steven Laureys en Raymond Saerens bijdragen. Uit Nederland zijn dat Pim van Lommel, Hans Gerding, Titus Rivas, Ineke Visser en Rinus van Warven.
Persoonlijke verhalen van mensen met een bijna-doodervaring (BDE/NDE) worden in dit boek gecombineerd met wetenschappelijke essays. Het gaat om individuen die na een levensbedreigende situatie een uitzonderlijke bewustzijnservaring hebben gerapporteerd. Daarnaast laten hun verhalen zien hoe een BDE iemands leven ingrijpend kan veranderen.
Uit vijfenveertig jaar internationaal onderzoek blijkt dat bijna-doodervaringen (BDE/NDE) een diepe en blijvende impact hebben op het leven van mensen. Daarnaast gaat de invloed van deze ervaringen verder dan alleen persoonlijke verandering. Zo waren de verhalen van mensen met een NDE zo’n dertig jaar geleden niet in overeenstemming met de gangbare opvattingen over leven en dood. Bovendien pasten deze ervaringen niet binnen de toenmalige wetenschappelijke en religieuze kaders, wat leidde tot vragen over wat er met deze mensen aan de hand was.
Tegenwoordig, drie decennia later, is de vraag verschoven naar waarom de mainstream wetenschap niet erkent wat iemand met een BDE wel ziet. Maar wat zien zij dan precies? Dit mysterie vormt mogelijk het centrale thema van ‘Het geheim van Elysion’.
- De dood is het absolute einde…of toch niet? Romain Goorman
Romain Goorman biedt in zijn boek een interessante kijk op leven en dood. Daarbij wordt gesteld dat de dood niet iets is om bang voor te zijn, maar juist een overgang naar een andere staat van zijn. Deze visie is deels gebaseerd op verhalen van mensen met een bijna-doodervaring, waarin zij iets bijzonders hebben ervaren. Bovendien omschrijven zij deze ervaring vaak als een gevoel van ’thuiskomen’.
Volgens Goorman zijn we meer dan ons lichaam of brein. Hij ziet ons als spirituele wezens die door verschillende levenservaringen evolueren naar hogere bewustzijnsniveaus. Het gaat erom onze ware aard te ontdekken en te leren leven vanuit liefde en mededogen.
Daarnaast fungeert het boek als een gids voor mensen die zich afvragen wat er na de dood gebeurt. Het behandelt vragen zoals of de ziel bestaat en of er iets is na dit leven. Daarbij suggereert de auteur dat de dood een overgang vormt naar een grotere, kosmische realiteit. Bovendien stelt hij dat we tijdens deze overgang ons beperkte aardse bewustzijn achterlaten.
- Wat een stervend brein niet kan. Titus Rivas, Anny Dirven en Rudolf Smit
De parapsychologie staat centraal in dit boek, waarin het thema bijna-doodervaringen uitgebreid wordt onderzocht. Daarbij bespreken de auteurs 78 ervaringen waarin mensen hun lichaam verlieten en gebeurtenissen waarnamen die later door anderen konden worden bevestigd. Deze verhalen krijgen hierdoor extra kracht, omdat ze een vorm van bewijs lijken te bieden. Bovendien suggereren ze dat er mogelijk meer aan de hand is dan we op het eerste gezicht denken.
- Onvergankelijk! De bijna-doodervaring venster op het licht van non-lokaal bewustzijn. Jim van der Heijden
Een verzameling artikelen die geschreven zijn door Jim van der Heijden voor Terugkeer, het kwartaaltijdschrift van Stichting Merkawah. De auteur heeft zelf ook een bijna-doodervaring gehad.
Een aantal artikelen die Jim van der Heijden schreef voor Terugkeer, het kwartaaltijdschrift van Stichting Merkawah, staan in dit boek. De auteur heeft zelf ook een bijna-doodervaring gehad.
- Het kleine bijna-bij-de-dood boekje – Fragmenten uit de praktijk. Jim van der Heijden
Belevenissen tijdens bijna-doodervaringen staan centraal in dit boek, dat uitlegt hoe mensen hun ervaringen verwerken. Daarnaast beschrijft het wat familie, vrienden en professionals zouden moeten weten. Zoals bijvoorbeeld hoe een BDE ontstaat en welke lessen we kunnen leren uit de verhalen van BDE’s. Door middel van diverse verhalen en meningen biedt het boek bovendien een beknopt en helder inzicht in het fenomeen van de BDE.
- De (bijna-) dood ontrafeld in het licht van de Fibonacci-code. Maureen Venselaar
Een geheel nieuwe, samenhangende visie op de (bijna-)dood.
Een geheel nieuwe, samenhangende visie op de (bijna-)dood. Het is een verkenning van de bijna-doodervaring als basis voor het begrip van het leven na de dood. Daarnaast biedt het inzicht in wat ons mogelijk te wachten staat wanneer we overgaan naar een andere dimensie. We zullen geleidelijk de grenzen van ruimte en tijd achter ons laten en ervaren dat we een verruimd bewustzijn hebben.
De Fibonacci-code geeft hierbij bijzondere inzichten en draagt bij aan de verklaring van bekende kenmerken van de bijna-doodervaring. Denk hierbij aan het zien van kleuren en van licht aan het einde van de tunnel. Ook onbekende kenmerken zoals het zien van een immense `zandloper’ worden besproken. In totaal worden er tien kenmerken van de bijna-doodervaring voor het eerst beschreven. Deze zijn gebaseerd op de bestudering van honderden ervaringsverhalen.
- Zo blij als een aardbei. Sabine van den Bulk
Handleiding voor de begeleiding van Bijna Dood Ervaringen
Sabine van den Bulk is therapeute en gespecialiseerd in het behandelen van moeilijk definieerbare klachten. Deze klachten kunnen ontstaan na traumatische gebeurtenissen of bijna-doodervaringen. In 2003 ervoer zij zelf een bijna-doodervaring door een shock en hartstilstanden. Na haar herstel besloot zij haar kennis hierover te verdiepen. Haar doel is om gezondheidswerkers te ondersteunen die met vergelijkbare klachten en vragen te maken krijgen.
In haar boek legt Van den Bulk uit dat een bijna-doodervaring geen ziekte is. Integendeel, het maakt deel uit van het levensproces, vergelijkbaar met geboorte en overlijden. Volgens haar is erkenning en herkenning van dit proces essentieel, ook binnen de reguliere gezondheidszorg. Verder bevat het boek praktijkvoorbeelden en inzichten. Deze helpen de lezer om de bijna-doodervaring beter te begrijpen. Daarom is het boek geschikt voor iedereen die in dit onderwerp geïnteresseerd is.
- De zielenreis. Michael Newton
Het bestaan tussen de levens
In De zielenreis onderzoekt dr. Michael Newton de ervaringen van 29 individuen. In dit boek delen zij hun persoonlijke belevingen over hun ziel en de reis die deze heeft afgelegd. Om dit te onderzoeken, maakt Newton gebruik van regressietherapie, ook wel ‘Life Between Lives’ genoemd. Met deze methode brengt hij mensen in een staat van diepe hypnose. Tijdens deze hypnose herinneren zij zich hun tijd in de spirituele wereld.
Dankzij deze techniek kunnen zij verhalen delen over verschillende aspecten van deze wereld. Zo beschrijven zij onder meer het uiterlijk van de spirituele wereld, de activiteiten van zielen en bovendien de redenen waarom een ziel een nieuw lichaam kiest. Kortom, het boek biedt een unieke kijk op het leven tussen levens en de reis van de ziel.
Deze publicatie biedt uitgebreide informatie over ervaringen rondom overlijden. Zo behandelt het de directe sensaties die men voelt na het sterven en vervolgens het proces dat een ziel doormaakt in afwachting van reïncarnatie. Daarnaast legt het uit hoe men zielsverwanten op aarde kan herkennen. Verder worden de verschillende niveaus van zielen besproken en tot slot de toestanden van verwarde zielen.
Newton heeft meer dan vier decennia ervaring als psycholoog, hypnotherapeut en docent. Hij heeft vier boeken geschreven die wereldwijd in meer dan dertig talen beschikbaar zijn.
- Zien is geloven. Pim van Lommel & Henk Barendregt
Exacte wetenschappers over spiritualiteit
Traditioneel worden exacte wetenschap en spiritualiteit als tegenstrijdige benaderingen van de werkelijkheid gezien, met een focus op feiten en data aan de ene kant en geloof en intuïtie aan de andere kant. Recentelijk lijkt er echter een groeiende erkenning te zijn onder sommige wetenschappers dat niet alle fenomenen volledig door de wetenschap kunnen worden verklaard. In het boek “Zien is geloven” delen twaalf Nederlandse wetenschappers uit verschillende exacte disciplines hoe zij wetenschap en spiritualiteit in hun werk integreren.
Het boek onderzoekt of er een tegenstelling bestaat tussen de objectieve, kwantitatieve benadering van de wetenschap en de subjectieve, ervaringsgerichte aard van spiritualiteit, of dat deze twee juist complementair kunnen zijn. Het bekijkt ook hoe spirituele overtuigingen van invloed kunnen zijn op wetenschappelijk onderzoek. De bijdragen gaan in op thema’s zoals meditatie, toeval, bewustzijn en bijna-doodervaringen, en vormen een verzameling essays die de dynamiek tussen empirische wetenschap en spirituele ervaringen analyseren.
- Stel je de hemel eens voor. John Burke
De schrijver John Burke onderzoekt in dit boek meer dan honderd verslagen van bijna-doodervaringen en vergelijkt deze met het beeld van de hemel zoals beschreven in de Bijbel. Hij richt zich op vragen over het leven na de dood, zoals de identiteit van individuen, het weerzien van geliefden, de aard van de hemel, de verschijning van God, en de activiteiten in de eeuwigheid. Burke wijst op overeenkomsten in ervaringen die gedeeld worden door een diversiteit aan mensen, waaronder artsen, professoren, bankpresidenten en mensen van verschillende achtergronden, en benadrukt dat deze ervaringen consistent lijken te zijn met de Bijbelse beschrijving van de hemel.
Een onderzoek naar het leven na de dood wordt in dit boek gepresenteerd. Het belooft een veranderende kijk op het leven in het hiernamaals, evenals op het huidige leven. Daarnaast suggereert het dat de hemel volgens deze ervaringen verrassend mooi is en potentieel een impact kan hebben op iemands huidige levensperspectief.
Websites over het onderwerp BDE
In de zoektocht naar meer inzicht in het fenomeen van de bijna-doodervaring (BDE) zijn er diverse bronnen beschikbaar op het internet. Hieronder volgt een lijst van websites die waardevolle informatie, persoonlijke verhalen en interviews bieden voor iedereen die geïnteresseerd is in BDE, verruimd bewustzijn, en reïncarnatie.
- www.pimvanlommel.nl Cardioloog Pim van Lommel deed de ruim dertig jaar onderzoek naar bijna-doodervaringen (BDE) bij patiënten die een hartstilstand hadden overleefd. Hij publiceerde hierover in het gerenommeerde tijdschrift The Lancet in 2001, en schreef in 2007 de bestseller ‘Eindeloos Bewustzijn’, ‘Een wetenschappelijke visie op de bijna-dood ervaring’. De site bevat veel informatie over BDE. Bijvoorbeeld links naar tv programma’s en ook fims over BDE op YouTube.
- www.netwerknde.nl Deze website geeft veel informatie over het onderwerp Bijna-doodervaring. (atikelen, boeken, links naar websites)
- www.dimensies-nde.nl Van Jim van der Heijden, schrijver van ‘het kleine bijna-bij-de-dood boekje’.
- www.bobcoppes.com Auteur Bob Coppes heeft een eigen website die voor een groot deel aan de BDE gewijd is. (NL en EN)
- www.ponto3.org Een website die informatie aanreikt over BDE’s, verruimd bewustzijn en reïncarnatie aan een Nederlandstalig publiek in België. Op deze website staan ook links naar interviews.
- www.bijna-doodervaring.startkabel.nl Informatief vanwege de vele links naar overige sites en naar persoonlijke verhalen.
- www.bijnadoodervaring.be De site van vzw Limen / Iands Flanders. Limen werkt samen met Netwerk Nabij-de-dood ervaringen uit Nederland en samen geven zij het tijdschrift ” Terugkeer naar Levenslicht ” uit.
- www.kinder-nde.nl Over baby- en kinder bijna dood ervaringen.
- www.bdekompas.nl Deze site bevat een databestand met meer dan 1100 levensinzichten vanuit de “andere zijde” uit ruim 6000 bijna dood ervaringen onderverdeeld in 80+ onderwerpen.
Integratie van BDE’s in het Leven na de Ervaring
Na een bijna-doodervaring (BDE) kan het leven een totaal nieuwe betekenis krijgen. Veel mensen die dit meemaken, voelen een diepe dankbaarheid voor de simpelste dingen; een zonsondergang of een oprecht gesprek kan ineens een wereld van verschil maken. Deze hernieuwde waardering kan leiden tot het koesteren van momenten met dierbaren of het opstarten van vrijwilligerswerk.
Professioneel gezien kan zo’n ingrijpende gebeurtenis aanleiding zijn om het roer om te gooien. Misschien voelt iemand zich na een BDE gedreven om een baan op te zeggen en een pad in te slaan dat meer in lijn ligt met persoonlijke waarden, zoals werken bij een goed doel of het opzetten van een eigen bedrijf met een sociaal hart.
In de persoonlijke sfeer kan iemand kiezen voor het beëindigen van relaties die niet bijdragen aan persoonlijk geluk, of juist meer energie steken in de waardevolle connecties. Een toegenomen empathisch vermogen kan de diepte van deze relaties versterken.
Qua geloofs- en spirituele beleving merken sommigen na een BDE een verandering. Ze kunnen zich meer aangetrokken voelen tot spiritualiteit of meditatiepraktijken Er ontstaat wellicht een trek naar spirituele praktijken zoals meditatie, met een wens om deze innerlijke ervaringen te verkennen en te waarderen.
Velen vinden uitdrukking in creativiteit – schrijven, schilderen, muziek maken – als manier om te helen en hun verhaal te delen. Dit kan niet alleen helend zijn voor de persoon zelf, maar ook anderen inspireren die vergelijkbare ervaringen hebben gehad.
Het vinden van steun bij lotgenoten is vaak belangrijk. Het deelnemen aan groepen, workshops of online gemeenschappen biedt verbondenheid en begrip. Voor specifieke begeleiding kan men bijvoorbeeld terecht bij ervaringsdeskundigen, zoals bij “Voeten op Aarde”, die behandeling bieden om te helpen bij het verwerken en integreren van de BDE.
Al deze veranderingen kunnen leiden tot een leven dat met meer intentie en voldoening wordt geleefd, met een constante zoektocht naar persoonlijke ontwikkeling en het positief beïnvloeden van de omgeving.
Spirituele en Filosofische Interpretaties van BDE
Lichttunnel en Ontmoetingen met Entiteiten
Bijna-doodervaringen (BDE’s) zijn al eeuwenlang een bron van fascinatie en speculatie. Verhalen over onder meer een reis door een tunnel met aan het einde een licht, en soms zelfs interacties met entiteiten vol liefde en wijsheid, nodigen uit tot het verkennen van spirituele en filosofische interpretaties van deze terugkerende thema’s binnen BDE’s.
Wanneer ik kijk naar de ontmoetingen met entiteiten gedurende BDE’s, zie ik een scala aan interpretaties. Deze variëren van de aanwezigheid van spirituele gidsen tot meer abstracte concepten, zoals de verbeelding van het innerlijke zelf of symbolen van innerlijke kennis en liefde.
De ervaring van liefde en licht die veelal wordt beschreven als onderdeel van BDE’s, kan spiritueel worden opgevat als een universele verbinding van liefde of filosofisch als een ontmoeting met een fundamentele waarheid of kennis. Deze ervaringen roepen vragen op over hun oorsprong: zijn ze neurologische verschijnselen of bieden ze inzicht in het leven na de dood?
Ongeacht de wetenschappelijke verklaring is het duidelijk dat deze ervaringen een diepgaande invloed kunnen hebben. Ze leiden vaak tot een herbeoordeling van iemands levenswaarden en kunnen nieuwe inzichten verschaffen op spiritueel en filosofisch gebied.
Het is evident dat BDE’s ons uitdagen om onze blik te verruimen en na te denken over fundamentele levensvragen en wat er mogelijk volgt na dit leven. Dit maakt ze tot een waardevol onderwerp voor zowel spirituele reflectie als filosofische discussie.
Symposiums en Sprekers over BDE
Op de eerder in dit artikel genoemde websites is hierover informatie te vinden.
Bijna-Doodervaring en Toekomstperspectief
Bijna-doodervaringen (BDE’s) nodigen ons uit om na te denken over essentiële levensvragen en wat er mogelijk na de dood komt, wat ze een rijk onderwerp voor reflectie en discussie maakt. Terugkerende thema’s zoals de tunnelervaring en ontmoetingen met entiteiten vol liefde en licht worden verkend. BDE’s kunnen een diepgaande impact hebben op iemands levensbeschouwing, waarbij visies op leven en dood kunnen verschuiven.
Media spelen een rol in de verspreiding van kennis over BDE’s, met films en series die bijdragen aan het publieke begrip. Informatie over BDE’s is online beschikbaar, zoals vermeld in de weblinks van het artikel.
Voor toekomstig onderzoek zou het interessant zijn om de psychologische, neurologische en culturele aspecten van BDE’s verder te onderzoeken. Media kunnen hieraan bijdragen door nauwkeurige en genuanceerde weergaven te bieden, die helpen om misvattingen weg te nemen en een breed publiek te informeren over de complexiteit van BDE’s.
Veelgestelde Vragen over Bijna-Doodervaring
Hoewel de dood historisch gezien medisch wordt gedefinieerd als het moment waarop het hart onomkeerbaar stopt met kloppen, hebben recente onderzoeken gesuggereerd dat de hersenactiviteit bij veel dieren en mensen seconden tot uren kan aanhouden.
Uit een recent overzicht van onderzoek naar de kenmerkende veranderingen na een BDE bleek dat het verlies van de angst voor de dood het meest gerapporteerd werd; versterkt geloof in leven na de dood; zich speciaal begunstigd voelen door God; een nieuw gevoel van doel of missie; verhoogd gevoel van eigenwaarde; meer mededogen en liefde voor anderen.
Er werden voor en na het sterven meer zogenaamde gamma-hersengolven waargenomen. Dat zijn de hersengolven die geassocieerd worden met de hogere cognitieve functies, zoals dromen, concentreren, onthouden en bewust waarnemen.
Het hiernamaals is een voorgestelde plaats of bestaanssfeer van een leven na de dood, meestal een eeuwig leven. Dit kan de hemel zijn, maar wordt afhankelijk van de cultuur ook anders benoemd en uitgebeeld.
Veel mensen die een bijna-dood ervaring beleven, bewegen door een soort donkere tunnel die uiteindelijk naar stralend licht leidt. Sommigen noemen dat de hemel, het nirvana, het hiernamaals of de spirituele wereld. Niet iedereen ervaart de ’tunnel van licht’.
Reïncarnatie betekent letterlijk: weer in het vlees gaan. Oftewel: de ziel kiest opnieuw een menselijk lichaam. Zielen die uit de Bron zijn ontsproten maken een lange reis van vele levens voordat ze, wijzer en bewuster van hun ware aard, weer terugkeren naar de Bron.
Meestal treedt thanatofobie op na het verlies van een geliefde, omdat verlies ons herinnert aan onze eigen sterfelijkheid . U kunt ook doodsangst ontwikkelen nadat u een bijna-doodervaring heeft gehad, bijvoorbeeld wanneer u betrokken bent bij een ongeval, of wanneer u regelmatig de dood ziet (met name SEH-werknemers zijn kwetsbaar).
De redenen waarom de dood beangstigend is, houden vaak verband met de angst voor het onbekende, voor het niet-bestaan, voor de eeuwige straf, voor het verlies van controle, en de angst voor wat er zal gebeuren met de mensen van wie we houden.
Iemand die hersendood is, is niet meer in staat om via de hersenen signalen naar het lichaam te versturen. Hierdoor is zelfstandig denken, horen of voelen niet meer mogelijk.
70% van de Nederlandse bevolking gelooft dat er ‘iets’ is na dit leven. Dit kan een vorm van bewustzijn zijn, een hemel (of hel) of in reïncarnatie. Toch wordt er aan het levenseinde maar weinig gesproken (in het algemeen) over wat er op spiritueel niveau gebeurt als we doodgaan.
Wat is een bijna-doodervaring? Mensen waarvan het hart niet meer klopt, de ademhaling stopt, het bloed niet meer circuleert en die dus klinisch dood zijn verklaard, kunnen terugkomen uit deze klinische dood door middel van bijvoorbeeld reanimatie.